දූෂණය සහ වංචනික ක්‍රියා පිළිබඳව සාකච්ඡා කිරීමේදී, බොහෝ විට අවධානය යොමු වන්නේ නීති පද්ධතිවල පවතින දුර්වලතා, ආයතනික පසුබිම හෝ අල්ලස් ලබාගැනීමට ඇති බාහිර අවස්ථාවන් වෙතටය. නමුත් සිග්මන්ඩ් ෆ්‍රොයිඩ් (Sigmund Freud) විසින් ආරම්භ කරන ලද මනෝවිශ්ලේෂණාත්මක න්‍යාය (Psychoanalytic Theory) මගින් පෙන්වා දෙන්නේ, දූෂණය යනු හුදෙක් බාහිර අවස්ථාවන්හි ප්‍රතිඵලයක් පමණක් නොව, පුද්ගලයාගේ යටිසිත තුළ පවතින අභ්‍යන්තර මානසික ගැටුම්, නොවිසඳුණු ආශාවන් සහ සදාචාරාත්මක හෘද සාක්ෂියේ පවතින දුර්වලතාවල ප්‍රතිඵලයක් බවයි.
1. මනෝවිශ්ලේෂණාත්මක න්‍යායේ මූලික පදනම
ෆ්‍රොයිඩ්ගේ මතයට අනුව, මානව හැසිරීම් කෙරෙහි වැඩි වශයෙන්ම බලපෑම් කරන්නේ අපගේ යටිසිත තුළ සිදුවන ක්‍රියාවලීන්ය. ඔහු විසින් මිනිස් මනසේ ක්‍රියාකාරිත්වය ප්‍රධාන සංරචක තුනකට බෙදා දක්වන ලදී:
- ඉද් (Id): මනසේ පවතින ප්‍රාථමික සහ සහජ ආවේගී කොටසයි. මෙහි එකම අරමුණ වන්නේ ඕනෑම ක්‍රමයකින් ක්ෂණික තෘප්තිය, ධනය, බලය සහ ප්‍රණීත භෞතික සැප සම්පත් ළඟා කරගැනීමයි.
- ඊගෝ (Ego): 'ඉද්' මගින් ඇතිකරන තදබල ආශාවන් සහ බාහිර ලෝකයේ පවතින ප්‍රායෝගික යථාර්ථයන් අතර මැදිහත් වෙමින් කටයුතු කරන බුද්ධිමත් හෙවත් තාර්කික මනසයි.
- සුපර්ඊගෝ (Superego): සමාජීය අගයන්, සංස්කෘතික නීති, සදාචාරය සහ මනා හැඩගැස්ම නිරූපණය කරන අපගේ අභ්‍යන්තර හෘද සාක්ෂියයි.
දූෂණය හටගන්නේ කෙසේද?
මෙම න්‍යායාත්මක රාමුවට අනුව, පුද්ගලයෙකු දූෂිත ක්‍රියාවකට යොමු වන්නේ 'ඉද්' තුළ පවතින අසීමිත ධනය හා බලය සෙවීමේ ආශාව, 'සුපර්ඊගෝ' හි සදාචාරාත්මක පාලනය අභිබවා යන විටය. මෙහිදී 'ඊගෝ' මනස විසින් සදාචාරය ආරක්ෂා කරනවා වෙනුවට, යටිසිතේ ආශාව ඉටුකරගැනීම සඳහා එම දූෂිත ක්‍රියාව තාර්කිකව සාධාරණීකරණය කිරීමට පටන් ගනී.
2. දූෂිත හැසිරීම් පිටුපස ඇති මානසික හේතු සහ ක්‍රියාවලීන්
මනෝවිශ්ලේෂණාත්මක කෝණයෙන් බලන කල, දූෂණය යනු හුදෙක් සිතාමතා ගන්නා තීරණයක් පමණක් නොව, යටිසිතේ ඇති ගැබුරු ආවේගයන්ගේ ප්‍රකාශනයකි. ඒ සඳහා බලපාන ප්‍රධාන මානසික සංකල්ප කිහිපයකි:
- යටපත් කළ ආශාවන් සහ හීනමානය (Repressed Desires & Inferiority):
- කුඩා කාලයේදී ලැබූ ද්‍රව්‍යාත්මක අහිමිවීම්, අනාරක්ෂිතභාවය හෝ හීනමානය නිසා යටපත් වූ ආශාවන් පසුකාලීනව දැඩි තණ්හාවක් බවට පත්විය හැක. දූෂිත ලෙස ධනය හෝ බලය රැස්කිරීම යනු එම අතීත හීනමානයෙන් මිදී සමාජය තුළ බලයක් සහ ශ්‍රේෂ්ඨත්වයක් අත්පත් කරගැනීමට යටිසිතින් කරන උත්සාහයකි.
- ආරක්ෂණ යාන්ත්‍රණ (Defense Mechanisms):
- දූෂිත ක්‍රියාවක නිරත වන පුද්ගලයෙකු තුළ ඇතිවන වරදකාරී හැඟීම (Guilt) සහ මානසික නොසන්සුන්තාව අවම කරගැනීමට යටිසිතින් ආරක්ෂණ යාන්ත්‍රණ යොදාගනී:
- තර්කානුකූල හේතු දැක්වීම (Rationalization): "මම කරන්නේ හැමෝම කරන දෙයක්," නැතහොත් "මට ලැබෙන පඩිය මදි නිසා මම මගේ මහන්සියට හරියන්න මේක ලබාගන්නවා" ලෙස තමන්ගේ වැරදි ක්‍රියාව සාධාරණීකරණය කිරීම.
- ප්‍රතික්ෂේප කිරීම (Denial): තමන් කරන්නේ බරපතල වරදක් බව පිළිගැනීමෙන් වැළකී සිටීම.
- අන් අයට චෝදනා කිරීම (Projection): "මුළු පද්ධතියම දූෂිතයි, මම විතරක් හොඳ වෙලා වැඩක් නෑ" කියමින් චෝදනාව පද්ධතියට පැ පැවරීම.
- දුර්වල සුපර්ඊගෝ තත්ත්වය (Weak Superego Development):
- ළමා කාලයේදී දෙමාපියන්ගෙන් නිසි ආදර්ශයක්, සදාචාරාත්මක මඟපෙන්වීමක් හෝ හික්මවීමක් නොලැබූ පුද්ගලයන්ගේ සදාචාරාත්මක හෘද සාක්ෂිය (Superego) මනා ලෙස වර්ධනය නොවේ. එවැනි අය තුළ අභ්‍යන්තර සදාචාරාත්මක පදනමක් නොමැති බැවින්, ඔවුන් ඉතා පහසුවෙන් වංචනික හා දූෂිත ක්‍රියාවලට පෙළඹේ.
- ආත්මප්‍රේමය සහ බලය කෙරෙහි ඇති දැඩි තණ්හාව (Narcissism & Power Obsession):
- දූෂිත පුද්ගලයන් තුළ බොහෝ විට අතිශය ආත්මප්‍රේමී (Narcissistic) ලක්ෂණ දැකිය හැක. එනම්, අසීමිත ස්වයං-වැදගත්කමක්, තමන්ට පමණක් සියල්ල හිමිවිය යුතුයි යන හැඟීම සහ අන් අයගේ දුක පිළිබඳ අනුකම්පාවක් නොමැති වීමයි. මොවුන්ට දූෂණය යනු අන් අයගේ අවධානය සහ ආධිපත්‍යය ලබාගැනීමේ මාර්ගයකි.
3. සමාජයට සහ ආයතනවලට මෙය අදාළ වන ආකාරය
මෙම න්‍යාය පුද්ගල මානසිකත්වයට පමණක් නොව, මුළු මහත් සමාජයක පවතින පද්ධතිගත දූෂණය (Systemic Corruption) පැහැදිලි කිරීමටද යොදාගත හැක:
- සාමූහික සුපර්ඊගෝ (Collective Superego) දුර්වල වීම:
- යම් සමාජයක පොදු සදාචාරාත්මක මට්ටම කඩා වැටුණු විට, දූෂිත ක්‍රියාවන් ඉවසීමට හෝ ඒවා සාමාන්‍ය දේවල් ලෙස පිළිගැනීමට සමාජය පෙළඹේ.
- ආයතනික දූෂණය:
- ආයතනයක් තුළ දූෂණය රජයන්නේ එම සමාජයේ තණ්හාව, තරඟකාරිත්වය සහ අනාරක්ෂිත බව නිරූපණය කරන සාමූහික 'ඉද්' (Collective Id) එක නිසයි.
- දේශපාලනික බලපෑම:
- පාලකයන්ගේ පෞද්ගලික අනාරක්ෂිතභාවය හෝ යටිසිතේ පවතින මානසික සංකීර්ණතා, රටක දූෂිත පාලන රටාවන්ට සහ ඒකාධිපති තීරණවලට සෘජුවම බලපායි.
4. මනෝවිශ්ලේෂණාත්මක න්‍යායේ සීමාවන් සහ විවේචන
- විද්‍යාත්මක සාක්ෂි හිඟකම: මනෝවිශ්ලේෂණය පදනම් වන්නේ විද්‍යාත්මක පරීක්ෂණවලට වඩා පුද්ගලික අර්ථකථන සහ මතවාද මතය.
- බාහිර සාධක නොසලකා හැරීම: දූෂණයට බලපාන ආර්ථික අපහසුතා, දේශපාලනික පසුබිම සහ නීතියේ සිදුරු වැනි බාහිර ව්‍යුහාත්මක සාධක කෙරෙහි මෙහිදී අඩු අවධානයක් යොමු කෙරේ.
- සංස්කෘතික පක්ෂපාතීත්වය: ෆ්‍රොයිඩ්ගේ න්‍යායන් බටහිර සංස්කෘතිය පදනම් කරගෙන ගොඩනැගී ඇති බැවින්, පෙරදිග සමාජයන්ට එය සෘජුවම ආදේශ කිරීමේදී සීමාවන් පවතී.
නිගමනය (Conclusion)
දූෂණය යනු හුදෙක් නීතියේ තියෙන සිදුරුවලින් හෝ බාහිරින් ලැබෙන අවස්ථාවන්ගෙන් පමණක් සිදුවන්නක් නොව, මිනිසාගේ යටිසිතේ පවතින ගැබුරු මානසික ගැටුම්වල සහ ඉටුනොවූ ආවේගාත්මක අවශ්‍යතාවල ප්‍රතිඵලයකි.
එබැවින්, රටක හෝ ආයතනයක දූෂණය සාර්ථකව මර්දනය කිරීමට නම්, නීති සම්පාදනය සහ ආයතනික ප්‍රතිසංස්කරණ සිදුකරන අතරවාරයේම, කුඩා කාලයේ සිටම පුද්ගලයන්ගේ සදාචාරාත්මක, ආවේගාත්මක සහ මානසික වර්ධනය උදෙසා අධ්‍යාපනික හා සමාජයීය මට්ටමින් වැඩපිළිවෙලක් ක්‍රියාත්මක කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ.