ඔබ කොළඹ, මහනුවර හෝ ගාල්ල වැනි ප්‍රදේශයක කුණු රොතු ගොඩගැසී ඇති, බිත්තිවල කුරුටු ගී (graffiti) අඳින ලද, හෝ වසර ගණනාවක් තිස්සේ අඩක් සාදා අතහැර දමා ඇති ගොඩනැගිල්ලක් අසලින් ගමන් කර ඇත්නම්, ඔබට යම් කුතුහලයක් දනවන කරුණක් මුණගැසෙන්නට ඇත: කාලයත් සමඟ මෙවැනි ප්‍රදේශවල අක්‍රමවත් බව තවත් වැඩිවන බවක් පෙනෙන්නට තිබීමයි. තවත් කුණු රොතු එකතු වේ. කුඩා නීති කඩකිරීම් වැඩි වැඩියෙන් සිදුවේ. එතරම් භයානක යමක් සිදු නොවූවත්, එම ප්‍රදේශය ආරක්ෂිත නැතැයි හැඟෙන්නට පටන් ගනී. මෙම එදිනෙදා නිරීක්ෂණය, සමාජ මනෝවිද්‍යාවේ සහ අපරාධ විද්‍යාවේ වඩාත්ම බලපෑම් සහගත — මෙන්ම වඩාත්ම විවාදයට ලක්වූ — අදහසක මූලික පදනම වේ. එනම්: කඩුණු වීදුරු න්‍යාය (The Broken Window Theory) යි.
මෙම න්‍යායේ ආරම්භය
මෙම න්‍යාය 1982 දී ජේම්ස් Q. විල්සන් (James Q. Wilson) සහ ජෝර්ජ් L. කෙලින්ග් (George L. Kelling) යන සමාජ විද්‍යාඥයින් විසින් 'The Atlantic' සඟරාවේ පළ කරන ලද ලිපියක් මගින් හඳුන්වා දෙන ලදී. ඔවුන්ගේ ප්‍රධාන තර්කය සරල විය: පරිසරයක ඇති අක්‍රමවත් බව සහ නොසලකා හැරීමේ දෘශ්‍යමාන සලකුණු — එනම් අලුත්වැඩියා නොකර අතහැර දැමූ කඩුණු වීදුරුවක්, එකතු නොකළ කුණු රොතු, හෝ මකා නොදැමූ කුරුටු චිත්‍ර — මගින් යම් සංඥාවක් නිකුත් කරයි. එම සංඥාව "මෙම ස්ථානය අපිරිසිදුයි" යන්න පමණක් නොවේ. එය මානසිකව ප්‍රබල යමක් සන්නිවේදනය කරයි: මෙතැන කිසිවෙකුගේ අවධානයට ලක්වන්නේ නැත, කිසිවෙකුට මෙය අදාළ නැත, සහ මෙහි සාමාන්‍ය නීති ඔබ සිතනවාට වඩා දුර්වල ය.
විල්සන් සහ කෙලින්ග් මේ සඳහා මනෝවිද්‍යාඥ ෆිලිප් සිම්බාඩෝ (Philip Zimbardo) විසින් 1969 දී සිදු කරන ලද, දැනට ඉතා ප්‍රසිද්ධ ක්ෂේත්‍ර පරීක්ෂණයක ආභාසය ලැබූහ. ඔහු මෝටර් රථ දෙකක් අතහැර දැමීය — එකක් නිව්යෝර්ක්හි බ්‍රොන්ක්ස් (Bronx) නමැති පරිහානියට පත් ප්‍රදේශයක ද, අනෙක කැලිෆෝනියාවේ පාලෝ අල්ටෝ (Palo Alto) හි පැවැත්මෙන් ඉහළ ප්‍රදේශයක ද වේ. බ්‍රොන්ක්ස් හි තිබූ රථයේ කොටස් පැය කිහිපයක් ඇතුළත ගලවා ගෙන කඩාබිඳ දමන ලදී. පාලෝ අල්ටෝ හි තිබූ රථයට සතියකට වැඩි කාලයක් කිසිදු හානියක් සිදු නොවීය — සිම්බාඩෝම මිටියකින් එහි එක් වීදුරුවක් කඩා දමන තෙක්ම ය. එම එකම දෘශ්‍යමාන හානියෙන් පසුව, මඟතොට යන අයද පැය කිහිපයක් ඇතුළත එම රථයට හානි කිරීමට පටන් ගත්හ. ඉන් ලැබුණු පාඩම නම්: මෙම හානි කිරීමට හේතු වූයේ දිළිඳුකම හෝ සමාජ පන්තිය නොවේ. අක්‍රමවත් බව දැනටමත් ඉවසන බවට වූ එකම එක දෘශ්‍යමාන සලකුණක පැවැත්මයි.
කඩුණු වීදුරුව පිටුපස ඇති මනෝවිද්‍යාව
මනෝවිද්‍යාඥයෙකු ලෙස, මෙම න්‍යාය සම්බන්ධයෙන් මගේ වැඩිම අවධානය යොමුවන්නේ පසුව ඇතිවූ අපරාධ විද්‍යා හෝ නාගරික ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ විවාදය වෙත නොව, ඒ මගින් හෙළිදරව් වන මිනිස් ක්‍රියාකාරීත්වයේ පදනම වෙතටයි. කඩුණු වීදුරුවකට මෙතරම් විශාල බලපෑමක් කිරීමට හැකිවන්නේ මන්දැයි පැහැදිලි කිරීමට සංකල්ප කිහිපයක් උපකාරී වේ:
- විස්තරාත්මක සමාජ සම්මතයන් (Descriptive social norms): සමාජ සම්මතයන් පිළිබඳ මනෝවිද්‍යාඥ රොබට් සියල්ඩිනිගේ (Robert Cialdini) පර්යේෂණවලින් පෙනී යන්නේ, මිනිසුන් විධිමත් නීතිවලට වඩා අන් අය කරන්නේ කුමක්දැයි ඔවුන් විශ්වාස කරන දේ මගින් දැඩි ලෙස බලපෑමට ලක්වන බවයි. පිරිසිදු, මනා ලෙස පවත්වාගෙන යන වීථියකින් වක්‍ර සම්මතයක් සන්නිවේදනය කරයි: "මෙහි සිටින ජනතාව කුණු දමන්නේ නැත." කුණු පිරුණු වීථියකින් ද ඊට හාත්පසින්ම වෙනස් සම්මතයක් එලෙසම පැහැදිලිව සන්නිවේදනය කරයි — තමා සාමාන්‍ය දෙය ලෙස දකින දේට අනුව මිනිසුන් නොදැනුවත්වම තමන්ගේ හැසිරීම සකස් කර ගනිති.
- වගකීම විමධ්‍යගත වීම (Diffusion of responsibility): පරිසරයක නොසලකා හැරීම් දැනටමත් දක්නට ලැබෙන විට, එය පවත්වාගෙන යාම සඳහා පුද්ගලයන්ට දැනෙන පෞද්ගලික වගකීම අඩු වේ. මෙම අවුල "මගේ ප්‍රශ්නයක් නොවේ" යැයි සෑම දෙනාම විශ්වාස කරන්නේ නම්, එය නිවැරදි කිරීමට කිසිවෙකුට හිමිකාරිත්වයක් නොදැනෙන නිසා කුඩා නීති කඩකිරීම් එකතු වේ.
- පුද්ගල පෞරුෂය ගිලිහී යාම (Deindividuation): නොසලකා හරින ලද, ආලෝකය අඩු, හෝ අවුල් සහගත පරිසරයන් මගින් පුද්ගලයෙකුගේ තනි වගවීමේ හැඟීම අඩු කළ හැකිය. මිනිසුන්ට තමන්ව අන් අයට හඳුනාගත නොහැකි බව හෝ කිසිවෙකු නොබලන බව හැඟෙන විට, ස්වයං පාලනය දුර්වල වේ — මෙය ජනතාව සහ පරිසර මනෝවිද්‍යාවේ මනාව ලේඛනගත කර ඇති බලපෑමකි.
- පාරිසරික සංඥා සහ උත්තේජනය (Environmental cues and priming): භෞතික වටපිටාව හැසිරීම් උත්තේජනය කරන්නක් ලෙස ක්‍රියා කරන බව පාරිසරික මනෝවිද්‍යා පර්යේෂණ අඛණ්ඩව පෙන්වා දෙයි. පිරිසිදු, අනුපිළිවෙලින් යුත් ඉඩක් මගින් ප්‍රවේශම්කාරී බව සහ අනුකූලතාව උත්තේජනය කරයි. අක්‍රමවත් ස්ථානයක් මගින් නොසැලකිලිමත්කම සහ නීති කැඩීම උත්තේජනය කරයි. පරිසරය යනු හැසිරීමට බලපෑමක් නැති පසුබිමක් නොවේ — එය සක්‍රීයවම හැසිරීම සකස් කරයි.
මෙම ක්‍රියාවලීන් එකට ගත් විට පෙනී යන්නේ, අක්‍රමවත් බව යනු පිරිහෙන සමාජයක රෝග ලක්ෂණයක් පමණක් නොවන බවයි — එය මානසික ප්‍රතිපෝෂණ චක්‍රයක් (psychological feedback loop) හරහා තවදුරටත් අක්‍රමවත් බව ඇතිවීමට හේතුවක් ද විය හැකිය.
ආන්දෝලනාත්මක සැබෑ ලෝක යෙදවුම
විල්සන් සහ කෙලින්ග්ගේ අදහස් 1990 ගණන්වලදී නිව්යෝර්ක් නගරයේ පොලිස් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ප්‍රසිද්ධ ලෙස භාවිතයට ගන්නා ලදී. කුඩා නීති කඩකිරීම් (ගමන් ගාස්තු මගහැරීම, ප්‍රසිද්ධියේ මත්පැන් පානය, කුරුටු ගී ඇඳීම) මැඩපැවැත්වීමෙන් විශාල අපරාධ වළක්වා ගත හැකිය යන න්‍යාය මත පදනම්ව, එවකට පොලිස් කොමසාරිස් විලියම් බ්‍රැටන් (William Bratton) විසින් එම කුඩා වරදවලට එරෙහිව තදින් නීතිය ක්‍රියාත්මක කරන ලදී. මෙම කාලය තුළ නිව්යෝර්ක්හි අපරාධ අනුපාතය සැලකිය යුතු ලෙස පහත වැටුණු අතර, "කඩුණු වීදුරු පොලිස් සේවය" ඊට ප්‍රධාන හේතුවක් ලෙස ආධාරකරුවන් විසින් ඇගයීමට ලක් කරන ලදී.
කෙසේ වෙතත්, මෙම යෙදවුම දැඩි ලෙස විවේචනයට ලක්ව ඇති අතර, මෙම න්‍යාය තහවුරු වූ සත්‍යයක් ලෙස සලකනවාට වඩා එම විවේචන පක්ෂපාතී නැතුව ඉදිරිපත් කිරීම වැදගත් වේ. විවේචකයින් තර්ක කර ඇත්තේ:
- නිව්යෝර්ක්හි අපරාධ අඩුවීම වෙනත් බොහෝ සාධක සමඟ එකට සිදු විය — එනම් ආර්ථික වර්ධනය, ජනගහන වි විචලනයන්, මත්ද්‍රව්‍ය වෙළඳපොළේ වෙනස්කම් — එම නිසා අපරාධ අඩුවීමට පොලිස් ක්‍රියාමාර්ගයම පමණක් හේතු වූයේදැයි වෙන්කර හඳුනාගැනීම දුෂ්කර ය.
- ප්‍රායෝගිකව "කඩුණු වීදුරු පොලිස් සේවය" බොහෝ විට දිළිඳු සහ සුළුතර ජනකොටස්වලට එරෙහිව ආක්‍රමණශීලී සහ අසමානුපාතික ලෙස නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීමක් බවට පත් විය. එමගින් විශාල හානියක්, පොලිසිය කෙරෙහි විශ්වාසය බිඳවැටීමක් සහ ජාතිවාදී ලෙස ඉලක්ක කිරීම් වාර්තා විය.
- පර්යේෂණවලින් භෞතික අක්‍රමවත් බව සහ අපරාධ යනු එකිනෙකට සම්බන්ධ නමුත් එකිනෙකට වෙනස් සංසිද්ධීන් දෙකක් බව පෙනී යද්දී, මෙම න්‍යාය මගින් ඒ දෙක එකක් ලෙස පටලවා ගනී.
මෙය වැදගත් වන්නේ, දෘශ්‍යමාන නොසලකා හැරීම මගින් තවදුරටත් නොසලකා හැරීම සාමාන්‍යකරණය විය හැකිය යන මානසික අවබෝධය සැබවින්ම ප්‍රයෝජනවත් වුවද, ආක්‍රමණශීලී පොලිස් මර්දනය යන ප්‍රතිපත්තිය වෙනම, විවාදාත්මක තේරීමක් වන බැවිනි. එම ප්‍රතිපත්තිය අනුමත නොකර වුවද, ඊට පාදක වූ මනෝවිද්‍යාත්මක පදනම කෙනෙකුට පිළිගත හැකිය.
ශ්‍රී ලංකා සන්දර්භය තුළ මෙය වැදගත් වන්නේ ඇයි?
ඇමරිකානු සන්දර්භයෙන් දණ්ඩනීය පොලිස් විවාදය ආනයනය කිරීමෙන් තොරව, මෙම න්‍යායේ මානසික පදනම පැහැදිලිව දර්ශනය වන එදිනෙදා අවස්ථාවන් ශ්‍රී ලංකාව තුළ බොහෝමයක් ඇත.
ශ්‍රී ලංකාවේ නාගරික ප්‍රසිද්ධ ස්ථාන දෙස බලන්න: කොළඹ ඇළ මාර්ග දෙපස, පදික වේදිකා, බස් නැවැතුම්පොළවල්, හෝ දුම්රිය මාර්ග දෙපස. දැනටමත් කුණු දමා ඇති ස්ථානවල, "කුණු දැමීම තහනම්" යනුවෙන් පැහැදිලිව සඳහන් කර තිබුණද, තවත් කුණු එකතු වීමේ ප්‍රවණතාවක් පවතී. මෙය නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක්ම නොවේ — මෙය සියල්ඩිනි හඳුනාගත් "විස්තරාත්මක සම්මත" ක්‍රියාවලියම නැවත පිළිඹිබු කරයි: යම් ස්ථානයකින් "මිනිසුන් දැනටමත් මෙහි කුණු දමයි" යන සංඥාව නිකුත් වූ පසු, ඊළඟ පුද්ගලයාටද ඊට එකතු වීමට ඇති මානසික බාධකය දුර්වල වේ.
ඊට පටහැනිව, බද්දේගාන වගුරු බිම් වටා ඇති ප්‍රදේශ හෝ දේශීය පන්සල් සහ පාසල් වටපිටාවන් වැනි ප්‍රජා මූලික පිරිසිදු කිරීමේ වැඩසටහන් මගින් බොහෝ විට වාර්තා වන්නේ, යම් ප්‍රදේශයක් පිරිසිදුව පවත්වාගෙන යන විට, කිසිදු දඬුවමක් හෝ නිරීක්ෂණයකින් තොරවම කුණු දැමීම අඩුවන බවයි. මෙය කෙලින්ග් පසුව තම න්‍යාය ගැන කළ වඩාත් ගොඩනගාත්මක පැහැදිලි කිරීමට ගැලපේ: එනම් සම්මතයන් වෙනස් කරන්නේ නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම පමණක් නොව, රැකබලා ගැනීමේ සලකුණු ද වන බවයි. අලුතින් තීන්ත ගෑ බිත්තියක්, අතුගා දැමූ වීථියක්, පවත්වාගෙන යන මල් පාත්තියක් — මේවායින් "මෙම ස්ථානය සුරක්ෂිතව බලනු ලැබේ" යන සංඥාව නිකුත් කරයි. එය කඩුණු වීදුරුවක් මගින් ඊට හාත්පසින්ම වෙනස් දෙයක් පෙන්නුම් කරනවා මෙන්, මිනිසුන්ව වඩාත් ගෞරවනීය හැසිරීම් දෙසට යොමු කරයි.
ශ්‍රී ලංකාවේ නාගරික සැළසුම්කරණයට, පළාත් පාලන ආයතනවලට (ප්‍රාදේශීය සභා සහ මහා නගර සභා වැඩසටහන්), සහ ප්‍රජා මනෝවිද්‍යාත්මක කටයුතුවලට මෙහි ප්‍රායෝගික වැදගත්කමක් ඇත. ඇමරිකානු අත්දැකීම්වලින් පෙනී යන පරිදි, ආර්ථිකමය වශයෙන් අතමිට හිඟ ජනතාව සහ නීති විරෝධී හෝ අඩු ආදායම්ලාභී ජනාවාසවල පදිංචිකරුවන් ඉලක්ක වීමේ අවදානමක් ඇති දඩ මුදල් හෝ පොලිස් මර්දනය මත මූලිකවම රඳා පවතිනවාට වඩා, වඩාත් මනෝවිද්‍යාත්මක පදනමක් සහිත ප්‍රවේශයක් මගින් පහත දෑ අවධාරණය කරයි:
- කුඩා පරිහානි සලකුණු (කඩුණු වීදි පහන්, අතුගා නොදැමූ ප්‍රසිද්ධ ස්ථාන, හානි වූ නාමපුවරු) තවදුරටත් නොසලකා හැරීම සාමාන්‍යකරණය වීමට පෙර, ඒවා ඉක්මනින් අලුත්වැඩියා කිරීම සහ නඩත්තු කිරීම.
- නගරවැසි සංගම් හෝ පාසල් කණ්ඩායම් යම් ප්‍රසිද්ධ ස්ථානයක් නඩත්තු කිරීමේ වගකීම භාරගැනීම වැනි දෘශ්‍යමාන ප්‍රජා හිමිකාරිත්වය, එමගින් ඉහත විස්තර කළ සාමූහික වගකීමේ හැඟීම වැඩිවේ.
- අක්‍රමවත් බව ඇතිවූ පසු දණ්ඩනීය පියවර ගැනීම වෙනුවට, එක දිගට පවතින ආලෝකකරණය, පැහැදිලි පුවරු, සහ නිරන්තර නගර සභා මැදිහත්වීම වැනි රැකබලා ගැනීම නිරූපණය වන පාරිසරික සැලසුම්කරණය.
සමබර නිගමනය
කඩුණු වීදුරු න්‍යාය යනු අපරාධ වැළැක්වීමේ තහවුරු වූ නීතියක් ලෙස සලකනවාට වඩා, සමාජ සංඥා සඳහා මිනිසුන් තමන්ගේ පරිසරය කියවාගන්නා ආකාරය පිළිබඳ ප්‍රබල මනෝවිද්‍යාත්මක නිරීක්ෂණයක් ලෙස වටහා ගැනීම වඩාත් සුදුසුය.
ප්‍රසිද්ධ ස්ථාන නඩත්තුව සඳහා ප්‍රජා මූලික, මර්දනයෙන් තොර ප්‍රවේශයන් සංස්කෘතිකමය වශයෙන් හුරුපුරුදු මෙන්ම වඩාත් සාධාරණ වන ශ්‍රී ලංකාවට, මෙම න්‍යායේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ යෙදවුමට වඩා එහි ඇති ගැඹුරු පාඩම ප්‍රයෝජනවත් විය හැකිය: පොදු ස්ථානවල සිදුකරන කුඩා, දෘශ්‍යමාන සුරැකුම් ක්‍රියාවන් මගින් සාමූහික සම්මතයන් යහපත් දිශාවකට යොමු කළ හැකිය — කුඩා, දෘශ්‍යමාන නොසලකා හැරීම් මගින් ඒවා අයහපත් දිශාවකට යොමු කළ හැකියි.